گذري تحليلي برشكست مذاكرات ژنو

نگاهي به سه مقاله لوموند 12 نوامبر, چشم انداز روشني از اين مذاكرات, اهداف, پيشرفتها و عقب نشيني هاي طرفين مذاكراه را بخوبي به تصوير مي كشد.
سرمقاله لوموند 12نوامبر 2013 با تيتر ”اتم ايران : انعطاف ناپذيري فرانسه” چنين شروع مي كند :
همه چيز حکايت از قريب الوقوع بودن انعقاد موافقتنامه اي در ژنو بين قدرت هاي بزرگ و ايران بر سر برنامه اتمي آن داشت. پس از ده سال بحران به نظر مي رسيد راه حلي در دسترس باشد. دو عامل اين برداشت را تغذيه مي کرد. از يک سو کارزار شديد رسانه اي وزير جديد امور خارجه ايران، محمد جواد ظريف، که نسبت به حصول نتيجه از مذاکرات ابراز خوش بيني بسيار مي کرد و از سوي ديگر، ورود غافلگير کننده جان کري، وزير خارجه آمريکا، که سفر خود به خاورميانه را ناتمام گذاشت، تا به مذاکرات ژنو بپيوندد.
اما يک عامل مهم سوم اين سمفوني هماهنگ شده ديپلماتيک را بر هم زد : فرانسه با پيش نويس يک موافقتنامه موقت که از نظر آن ناکافي بود، به مخالفت پرداخت. لوران فابيوس، وزير امورخارجه فرانسه، که به شکل اضطراري وارد ژنو شده بود، صراحتا گفت که «متن اوليه براي ما قابل قبول نيست». بامداد روز يکشنبه 10 نوامبر، نشست ژنو بدون حصول توافق پايان گرفت و ادامه بحث به روز 20 نوامبر موکول شد.
در ژنو واقعا چه گذشت؟ نگاهي به گذشته بياندازيم. باراک اوباما که درست يک سال پيش تجديد انتخاب شد، اميدوار است از طريق ايران به عنوان بازيگر عمده بسياري از پرونده هاي خاورميانه، به يک موفقيت ديپلماتيک تاريخي دست يابد. او مايل بود از فرصت انتخاب حسن روحاني، يک پرزيدنت جديد با تصوير «مدره» در ايران، استفاده کند. روحاني نيز عجله دارد تحريم هائي که باعث خفقان اقتصاد ايران شده، را سبک سازد. «متن اوليه» مورد اشاره آقاي فابيوس، ثمره زد و بندهاي پشت پرده آمريکا و ايران پيش از نشست ژنو بود. ارزيابي مسئولان فرانسوي اين بود که درخواست هاي مطرح شده از ايران، بويژه در مورد مسير پلوتونيوم براي توليد سوخت هسته اي، ناکافي است.
اين بار اولي نيست که فرانسه در قبال پرونده اتمي ايران قاطعيت مطلق نشان مي دهد. اين خط از اواسط سالهاي 2000، صرفنظر از تغيير و تحولات اليزه، مستمرا ادامه داشته است. اين بار ديپلماسي فرانسوا هولاند است که ديپلماسي باراک اوباما را به چالش مي گيرد. دو ماه پس از افتضاح روابط فرانسه و آمريکا راجع به پرونده سوريه، اين موضع بهيچوجه ساده و تصادفي نيست. رويه فرانسه را بسياري به عنوان هماهنگي با خط اسرائيل که بشدت در برابر يک توافق «بد» در ژنو ايستادگي مي کند، تعبير و تفسير کرده اند.
آيا فرانسه مانعي بر سر راه پيشرفت مذاکرات است؟ اين قرائت ساده انگارانه اي از قضايا است. پاريس به واقع نقش نگاهبان قواعد عدم گسترش سلاح هاي هسته اي را ايفا مي کند و به نظر مي رسد از اين زاويه، تيم اوباما را بيش از حد شتابزده مي داند. فرانسه معتقد است که پيش از سبک کردن حلقه محاصره اقتصادي که ايران را به پاي ميز مذاکره کشانيده، تضمين هاي پايدار بايد توان اين کشور به توليد سلاح اتمي را خنثي کند. فرانسه به گفته آقاي فابيوس، نگران نوعي «بازي بين دو هالو» است و يک برگ بزرگ در دست دارد : تحريمهاي مهم را بدون اتفاق آراء تمام کشورهاي عضو اتحاديه اروپا نمي توان لغو کرد. در پاريس گفته مي شود که جلوگيري از اجراي يک سناريوي نظامي عليه ايران، تنها با يک رويکرد آشتي ناپذير در پرونده اتمي امکانپذير است. اين البته يک موضع از سر اصول و اعتقاد است که ريسک منزوي شدن را در بر دارد. فعلا وعده ملاقات به 20 نوامبر.

”زنده باد فرانسه”
در مقاله ديگري در همين شماره لوموند کورين لن خبرنگار لوموند در واشينگتن تحت عنوان : ”زنده باد فرانسه ! شاهينهاي آمريکائي” نوشته است :
گوئي دنيا وارونه شده است. پس از شکست مذاکرات ژنو پيرامون برنامه اتمي ايران، در شرايطي که نومحافظه کاران آمريکائي وسيعا به ستايش از موضع فرانسه پرداخته اند، برخي مدافعان دولت اوباما تلخکامي خود از «آشتي ناپذيري قديمي ترين متحد» ايالات متحده که باعث شکست توافق محتمل در ژنو شده، را پنهان نمي کنند. ليندسي گراهام، سناتور ايالت کاروليناي جنوبي، در کانال خبري CNN گفت : «بايد به خاطر وجود فرانسه خدا را شکر گزار بود...فرانسوي ها در حال مبدل شدن به رهبران خوبي در صحنه خاور نزديک هستند». اين نخستين بار نيست آقاي گراهام که در زمره جمهوريخواهان سرسخت به شمار مي رود، از ديپلماسي فرانسه حمايت مي کند. در اواخر اکتبر، در جريان ضيافت شام سالانه سفارت فرانسه در واشينگتن به افتخار ريمون آرون، او به مراتب بيش از دولت آمريکا با کشورهاي متحد آن از اين بابت که هدف شنودهاي الکترونيک آژانس امنيت ملي آمريکا قرار گرفته اند، ابراز همدردي کرد.
جان مک کين، کانديداي پيشين رياست جمهوري، نيز به سهم خود به ستايش از موضع فرانسه پرداخت. وي در صفحه توئيتر خود نوشت : «فرانسه شهامت جلوگيري از انجام يک توافق بسيار بد با ايران را داشته است» و در پايان به زبان فرانسه نوشته است : «زنده باد فرانسه!» « به محض پايان نشست ژنو، ريک گرنل، سخنگوي هيئت نمايندگي آمريکا در سازمان ملل به هنگام نبرد ديپلماتيک بر سر عراق، ويکي از پيشگامان کوبيدن فرانسه در آمريکا در سالهاي 2003-2002، چنين شعار داده : «امشب سيب زميني سرخ کرده فرانسوي مي خورم» و از اينکه «فرانسه بر خلاف اوباما و کري نمي خواهد شش قطعنامه شوراي امنيت راجع به ايران را نرم کند» ابراز خشنودي بسيار کرده است.
اما در جبهه مقابل، لوران فابيوس به شيوه اي شخصي مورد حمله قرار گرفته و به هوادار اسرائيل و ضد ايراني بودن يا علاقه شديد به خود نمائي متهم شده است. انجمن موسوم به «کنترل تسليحاتي همين حالا» مي پرسد : «چرا لوران فابيوس نتايج گفتگوها را اعلام کرده و نه کاترين اشتون و وزير خارجه ايران؟» و تريتا پارسي، بنيانگذار انجمن ايرانيان-آمريکائيان (NIAC)، که از ده سال پيش براي ديالوگ با تهران فعاليت مي کند، حتي حق وتوي فرانسه در سازمان ملل را زير سؤال مي برد : «تعادل قوا در سال 1945 هيچگاه کرسي دائم فرانسه را توجيه نکرده است و اين توجيه امروز از هميشه کمتر است» و افزوده : «فرانسه صلح را وتو کرده است».
چندين سناتور روز يکشنبه 10 نوامبر در حمايت از تصويب تحريم هاي اضافي که قبلا توسط مجلس نمايندگان تصويب شده، اما پس از مداخله معاون رئيس جمهور جو بايدن، و وزير خزانه داري جک لو ، فعلا به عهده تعويق افتاده تا بختي براي موفقيت مذاکرات ژنو باقي گذارد، سخن گفته اند. سناتور جمهوريخواه باب کورکر، از اينکه دولت واشينگتن «هميشه آماده است با پذيرفتن ريسک کاستن از ابزارهاي فشار مان خود را در آغوش ديگران بياندازد» ابراز تأسف کرده است.
سناتور دموکرات رابرت منندز که رياست کميسيون امورخارجه سنا را برعهده دارد، نيز اظهار عقيده کرده که ايالات متحده نبايد به نظر برسد خواستار رسيدن توافقي به هر قيمت ممکن است، اما پذيرفته که رأي گيري درباره تحريم هاي جديد را تا زماني که جان کري منتخبين را از مفاد مذاکرات ژنو آگاه نکرده، به تعويق بياندازد. مارک کرک، سناتور جمهوريخواه ايالت ايلينويز، در سايت خود دستاوردهاي اصلي «معامله قرن» براي ايراني ها را چنين بر شمرده است : «سه ميليارد دلار پول نقد، 9.6 ميليارد دلار طلا، اورانيوم غني شده کافي براي توليد بمب اتمي، 3000 سانتريفوژ جديد و يک رآکتور آب سنگين براي توليد پلوتونيوم...».»

بلوكه توافق توسط فرانسه
مقاله دو خبرنگار معروف لوموند سرژ ميشل و ايوـ ميشل ريول فرستادگان ويژه لوموند به ژنو نيز در همين رابطه رشته سخن را بدين ترتيب بدست گرفته است :
نمايندگان گروه پنج به علاوه يک و ايران بار ديگر روز 20 نوامبر در ژنو ديدار خواهند کرد.
«فرانسه توافقي در شرف حصول راجع به پرونده اتمي ايران در جريان مذاکرات طولاني ژنو که روز يکشنبه 10 نوامبر پايان يافت، را با هدف سد کردن راه سازش بين ايران و ايالات متحده، وتو کرد. به گفته پاريس، مفاد توافق شامل تمام «الزامات» ضروري براي ممانعت از دست يابي ايران به بمب اتمي نيست. به گفته چندين منبع رسمي فرانسوي که خواسته اند هويتشان محفوظ بماند، فرانسه مي دانست که آمريکائي ها و ايراني ها به صورت دو جانبه از چند هفته پيش در حال گفتگو هستند و نگران بود که کاخ سفيد مترصد باشد در قبال شرکاي خود در گروه پنج به علاوه يک در جريان از سرگيري مذاکرات با ايران در روز 7 نوامبر، راه ميان بر را در پيش گيرد.
از هنگام راه افتادن مجدد مذاکرات راجع به پرونده اتمي ايران در اواسط اکتبر، واشينگتن و تهران هر دو عجله دارند به توافق برسند : پرزيدنت باراک اوباما که شاهد محو شدن اوتوريته خود در خاورميانه پس از عقب نشيني در قضيه اقدام نظامي عليه رژيم بشار اسد بوده، بشدت به يک موفقيت ديپلماتيک که پيامدهاي بزرگي نيز بر منازعات ديگر بي ثبات کننده خاورميانه خواهد داشت (بويژه در مورد سوريه، متحد اصلي منطقه اي تهران) علاقمند است. و اما حسن روحاني...نيز مي داند که مشروعيت او به توان و توفيق وي در لغو دست کم بخشي از تحريمهاي خفه کننده اقتصاد ايران، اما به فوريت تام، بستگي خواهد داشت.
اين هم گرائي منافع دو طرف که بر نوعي فرسودگي از ده سال مذاکرات بي حاصل افزوده مي شود، آمريکائي ها و ايراني ها را واداشته به تلاش براي انجام سازشي که مفاد آن هنوز روشن نيست، شتاب دهند. ليکن به گفته منابع ما، اين وضعيت چنان نگراني فرانسه را برانگيخته که ناگزير از کنج خود خارج شده، سکوت سنگين ديگر هيئت هاي نمايندگي از زمان آغاز مذاکرات جديد در روز 15 اکتبر در ژنو را شکسته است.
دو هفته بود مطلقا هيچ چيز از محتواي مذاکرات که بتواند به نحوي آن را مختل سازد، به بيرون درز نکرده بود. اين قاعده اي بود که براي حفظ اعتماد بين کشورهاي شرکت کننده مطلقا ضروري تشخيص داده شده بود، چرا که کمترين شايعه اي بلافاصله از سوي مخالفان چنين سازشي و در رأسشان فوق محافظه کاران ايراني که مي خواهند روحاني را بي ثبات کنند، مورد بهره برداري قرار مي گرفت.
در وهله اول، اعلام خبر ورود لوران فابيوس و نيز همتاي آمريکائي او به ژنو در روز جمعه 8 نوامبر به عنوان نشانه اي از قريب الوقوع بودن انعقاد يک موافقتنامه موقت تلقي شده بود. بخصوص که رؤساي ديپلماسي انگلستان و آلمان نيز به ژنو شتافته بودند. اين احساس با تمديد مذاکرات تا روز شنبه به اين منظور که مسئولان بالاي روسي و چيني نيز بتوانند خود را به ژنو برسانند، تقويت شد. چنين بسيجي در چنين سطحي، اين برداشت را بوجود آورده بود که گفتگوها پيشرفت کرده و چيزي تا اعلام توافق نمانده است.
اما در اين برداشت، عزم جزم فرانسويان که از شتابزدگي آمريکائيان نگران شده بودند، به حساب نيامده بود. فرانسه بر عکس معتقد بود که اين لحظه دقيقا مناسبي براي مطالبه حداکثر تضمينهاي ممکن از ايراني ها است چرا که آنها شديدا متقاضي گامهائي در راستاي تخفيف تحريم ها بوده و ضمنا حسن روحاني نيز سرمايه گذاري سياسي هنگفتي در اين مذاکرات کرده است.
به محض آنکه وزارت خارجه فرانسه روز پنجشنبه 7 نوامبر اطلاع يافت که جان کري قصد دارد فرداي آن روز به ژنو برود در حالي که قرار بود نشست در سطح معاونان سياسي وزارت خارجه برگزار شود، لوران فابيوس برنامه کاري قبلي خود را بر هم زد و پيش از ظهر جمعه پيش از رسيدن جان کري در ژنو فرود آمد. او هنوز به محل مذاکرات وارد نشده طي سخنان کوتاهي گفت : «ما توافقي مي خواهيم که يک پاسخ اوليه محکم به نگراني هاي مربوط به اتم ايران باشد. پيشرفت هائي حاصل شده اما هيچ چيز هنوز محرز نيست». کلمات او به دقت سنجيده و انتخاب شده بود. لحن آشکارا ترديد آميز او با «سمفوني» که از شب قبل نواخته مي شد، فاصله زيادي داشت. با اين حال، هيجان برانگيخته شده از ورود شتابزده وزراي خارجه قدرتهاي بزرگ، اظهارات آقاي فابيوس را تحت الشعاع قرار داد.
اما از بامداد شنبه کلام وزير خارجه فرانسه صريح تر شد و توجهات را بيشتر به خود جلب کرد. در همان لحظاتي که گفتگوها از سر گرفته مي شد، لوران فابيوس در مصاحبه اي با راديو فرانس انتر ترديدهاي خود را بيان کرد. او با اشاره به مسأله رآکتور آب سنگين اراک که «سايتي قويا در راستاي تکثير اتمي» است و نيز مسأله کلي تر غني سازي اورانيوم، گفت : «در مورد چند نکته ما راضي نيستيم» و پرسيد : «يک ذخيره قابل توجه اورانيوم غني شده 20 درصدي موجود است که چيز کمي نيست. چطور مي توان اين را به اورانيوم 5 درصدي کاهش داد که به مراتب کم خطرتر است؟» و افزود «چنانچه اين پرسش ها پاسخ مناسب نيابد، توافق امکانپذير نخواهد بود».
لذا ديگر ترديد جايز نبود. اين مشخصا يک استراتژي تهاجمي بود. يک ديپلمات فرانسوي با رضايت خاطر آشکار گفت : «مشتي روي ميز کوبيده شده، چرا که مي خواهيم از خوش خيالي کساني که مي خواهند فقط نيمه پر ليوان آب را ببينند جلوگيري کنيم».
اظهارات لوران فابيوس که بلافاصله توسط خبرگزاريها مخابره شد، راهروهاي هتل اينترکنتيننتال را که هيئت هاي نمايندگي گرم رايزني هاي فشرده در آن در حال تردد بودند، صاعقه زده کرد. اين نخستين بار بود که نکات مشخصي از موضوعات محتوائي مورد بحث در روز روشن بيان مي شد. از اين لحظه به بعد «فرانسه دارد بلوکه مي کند» به عبارت اصلي جاري بر زبانها در مکالمات مبدل شد. واکنش هاي مخالف بلافاصله ظاهر شد. حوالي ظهر شنبه يکي از مشاوران نزديک جان کري اين جمله تند را خطاب به روزنامه نگاران بر زبان آورد : «آمريکائي ها، اتحاديه اروپا و ايراني ها از چندين ماه پيش با يکديگر از نزديک کار فشرده اي را راجع به اين پيشنهاد [ايران] پيش برده اند و اين حرکت فابيوس تنها تلاشي است براي مداخله در مرحله آخر مذاکرات براي آنکه بگويد نقش مهمي دارد». حمله اي به اين تندي و در اين سطح به لحاظ خشونت و غير معمول بودن آن بي سابقه است. يک منبع ديگر آمريکائي به لوموند گفت که نزديکان آقاي کري پس از اظهارات آقاي فابيوس «بشدت خشمگين» هستند.
اما رئيس ديپلماسي فرانسه دو بار ديگر نيز به «تکرار جرم» پرداخت : بار اول کمي پيش از ناهار و بار دوم پس از آخرين نشست همگاني در ساعات اول بامداد يکشنبه و هر بار اظهاراتش از بار قبل تيزتر بود. اظهارات آقاي فابيوس بخصوص از آن رو بشدت جلب توجه کرده بود که در طول روز به دفعات و به صورت علني، يعني بر خلاف قاعده حاکم تا آن روز بيان شد و به اين ترتيب به صراحت بر موضع متفاوت خود تأکيد کرد. در تهران پرزيدنت روحاني اين جمله را در توئيتر پخش کرد : «اشتباه نکنيد. بازي بدون مبادله امتياز، ذهنيت جنگ سرد و امثال آن به جائي مي رسد که همه بازنده خواهند شد». اما ديگر هيچ چيز مانع خارج شدن توافق از ريل مورد انتظار نمي گردد. مشت ها بار ديگر روز 20 نوامبر هنگام از سر گرفته شدن مذاکرات بر ميز کوبيده خواهد شد.