اعتراض ایرانیان در تبعید: پسر شاه قرار است جایزهٔ آزادی را دریافت کند

روزنامه دی راین فالتس Die Rheinpfalz
جایزهٔ بنیاد فریدریش ناومان

۲۳ اکتبر ۲۰۲۶ 
اعتراض ایرانیان در تبعید: پسر شاه قرار است جایزهٔ آزادی را دریافت کند
رضا پهلوی، پسر شاه، ایرانیان در تبعید را دوپاره کرده است؛ همان‌گونه که بحث بر سر جایزهٔ آزادی بنیاد فریدریش ناومان نیز نشان می‌دهد: در حالی که هوادارانش آرزو دارند پهلوی مرد قدرتمند ایران باشد، بسیاری از ایرانیان انتقاد می‌کنند که او از جنایات نظام پدرش فاصله نگرفته است. عکس: IMAGO/Anadolu Agency
بقلم زیمون مولر
رضا پهلوی قرار است جایزهٔ آزادی بنیاد فریدریش ناومان را به نمایندگی از مردم ایران دریافت کند. بسیاری از ایرانیان در تبعید از این تصمیم انتقاد می‌کنند.
هنگامی که محمدعلی الهی از ۸ سپتامبر ۱۹۷۸ سخن می‌گوید، این مرد سالخورده بی‌درنگ با اشک‌هایش درگیر می‌شود. او که امروز ۸۱ سال دارد، آن روز در میدان ژاله تهران بود، هنگامی که «گارد جاویدان»، گارد جاودان شاه، به‌سوی هزاران مخالف رژیم که به‌طور مسالمت‌آمیز تظاهرات می‌کردند، تیراندازی کرد. الهی می‌گوید: «گارد رژیم شاه به بی‌رحمی‌اش شهره بود. آن‌ها با مسلسل به‌روی جمعیت آتش گشودند. ناگزیر با چشمان خودم دیدم که زنان و مردان جوان، غرقه در خون، در خیابان بر زمین افتادند و جان باختند.»
برخلاف صدها تن دیگر، الهی از این کشتار جان به در برد. این کشتار به نقطهٔ عطفی در تاریخ ایران و به کاتالیزوری تعیین‌کننده برای سرنگونی شاه، محمدرضا پهلوی، بدل شد. هرچند به‌زودی ۵۰ سال از حمام خون میدان ژاله می‌گذرد، این رویداد اکنون برای الهی دوباره بسیار زنده است: زیرا پسر شاه، رضا پهلوی، قرار است در ۷ نوامبر در کلیسای پاول (پاول‌سکیرشه) فرانکفورت، جایزهٔ آزادیِ شناخته‌شدهٔ بنیاد فریدریش ناومان را دریافت کند – آن‌گونه که بنیاد اعلام کرده، به‌صورت امانی برای مردم ایران. الهی می‌گوید: «این خبر تصاویر کشته‌شدگان را دوباره زنده کرد. مردم ایران سزاوار این جایزهٔ آزادی‌اند. اما اینکه پسر یک دیکتاتور سلطنت‌طلب آن را دریافت کند، مرا بهت‌زده می‌کند.»
نامه‌های سرگشاده به بنیاد
شمار زیادی از ایرانیان در تبعید در آلمان و دیگر نقاط جهان، که در دوران شاه تحت تعقیب، سرکوب یا شکنجه قرار گرفتند، به این جایزه اعتراض دارند و انتظار دارند دعوت از پهلوی لغو شود. ۳۰۶ انجمن ایرانی از اروپا، ایالات متحده، کانادا و استرالیا، از جمله ۷۰ تشکل از آلمان، نامهٔ اعتراضی سرگشاده‌ای به بنیاد فریدریش ناومان نوشته‌اند. افزون بر این، نامهٔ دومی از سوی شخصیت‌های سیاسی و اجتماعی آلمان وجود دارد که از بنیاد درخواست می‌کنند جایزه را به پهلوی اهدا نکند – از جمله با امضای پیتر آلتمایر (CDU)، وزیر پیشین اقتصاد، مارگوت کِسمان، الهی‌دان پروتستان، و لارس کاستلوچی (SPD)، نمایندهٔ دولت فدرال در امور سیاست حقوق بشر، از حوزهٔ انتخابیهٔ راین-نکار.
امضاکنندگان در این تصمیم تناقضی با هدف جایزه می‌بینند. آنان به‌ویژه انتقاد می‌کنند که رضا پهلوی، که از سال ۱۹۷۹ عمدتاً در ایالات متحده در تبعید زندگی می‌کند، هرگز از جنایات نظام پدرش فاصله نگرفته است. الهی می‌گوید: «چنین کسی به‌هیچ‌وجه نباید برای مردم ایران جایزهٔ آزادی دریافت کند.» این ایرانی یکی از هزاران نفری بود که در دوران رژیم شاه در معرض سرکوب قرار گرفتند و به دست پلیس مخفی بدنام شاه، ساواک، به اسارت درآمدند.
شکنجه‌های وحشیانه در دوران حکومت شاه
برای محمدعلی الهی همه‌چیز در سال ۱۹۷۲ آغاز شد. او در گفت‌وگو با «راین‌پفالتس» (RHEINPFALZ) می‌گوید: «آن زمان ۲۷ ساله بودم و مدیر فروش یک شرکت داروسازی در تهران.» به گفتهٔ او، پنج مرد نقاب‌دار او را در محل کارش دستگیر کردند و سپس به یکی از بازداشتگاه‌های ساواک در مشهد بردند. دلیل: او اعلامیه‌ها و کتاب‌های مجاهدین خلق را پخش کرده بود؛ گروهی اپوزیسیون که در آن زمان عمدتاً متکی بر دانشجویان بود. این دانش‌آموختهٔ ریاضیات توضیح می‌دهد: «این کار فعالیت تروریستی قلمداد می‌شد، زیرا دیگر نیروهای سیاسی در رژیم شاه اجازهٔ فعالیت نداشتند.»
 

محمدعلی الهی از سرکوب‌های رژیم شاه در ایران رنج برده است. عکس: Privat/oho
شکنجه‌ها در زندان وحشیانه بود. الهی می‌گوید: «مرا به تختی بستند، دست‌وپایم را محکم بستند و مدام کتکم می‌زدند. می‌خواستند بدانند اعلامیه‌ها را از کجا آورده‌ام.» او سکوت کرد. او تعریف می‌کند: «شلاقم زدند، پاهایم را با طناب سفت بستند و آتش‌سیگار روی بدنم خاموش کردند. جای زخم‌ها را تا امروز بر تن دارم.» اما به گفتهٔ او، بدتر از شکنجهٔ خودش، فریادهای دردآلود دیگر زندانیان بود.
او چهار ماه در سلول انفرادی به‌طرزی وحشیانه شکنجه شد و سپس به زندان دیگری منتقل شد. در مجموع پنج سال در زندان‌های گوناگون در بند بود تا اینکه آزاد شد. «اما حتی پس از آن نیز نمی‌توانستم زندگی عادی داشته باشم، زیرا پیوسته زیر نظر ساواک بودم و هر لحظه باید منتظر سرکوب‌های بیشتر می‌بودم.»
بهت و انزجار از اهدای جایزه
پس از انقلاب اسلامی ۱۹۷۹، که الهی در آن در صف مجاهدین خلق مبارزه کرد، او از سوی حاکمان جدید نیز تحت تعقیب قرار گرفت. از آن زمان، آخوندها در قالب یک نظام اقتدارگرای روحانی حکومت می‌کنند که آن نیز اقلیت‌ها و منتقدان رژیم را به‌طور نظام‌مند سرکوب می‌کند. همسر الهی به دست پاسداران آخوندها تیرباران شد و دختر دو و نیم‌ساله‌اش نزد مادربزرگش بزرگ شد. الهی ۱۵ سال به‌صورت مخفی زندگی کرد و در سال ۱۹۹۵ توانست به آلمان بگریزد.
«او از جنایات حکومت ظالمانهٔ پدرش فاصله نمی‌گیرد.»
– محمدعلی الهی، ایرانی در تبعید
اینکه درست پسر شاه اکنون قرار است جایزهٔ آزادی دریافت کند، این مرد ۸۱ ساله را شوکه کرده است. الهی تأکید می‌کند: «رضا پهلوی دهه‌هاست در لس‌آنجلس در تجمل زندگی می‌کند؛ زندگی‌ای که با ثروتی تأمین می‌شود که از مردم ایران گرفته شده است. او از جنایات حکومت ظالمانهٔ پدرش فاصله نمی‌گیرد. این امر از نظر من او را نیز شریک مسئولیت می‌کند.» به گفتهٔ او، تحول دموکراتیک مستلزم رسیدگی به جنایات دیکتاتوری‌های پیشین است. او تأکید می‌کند: «من پیشنهاد می‌کنم که جایزه برای مردم ایران تا زمانی نگه داشته شود که نمایندگانی دموکراتیک و منتخب از سوی این مردم وجود داشته باشند.»
فقدان فاصله‌گیری از رژیم شاه؟
سحر ثنائی، ایرانی در تبعید، معتقد است تصمیم به اینکه پهلوی جایزهٔ آزادی را دریافت کند، یک رسوایی است. این زن ۴۰ ساله سخنگوی انجمن آلمانی‌-ایرانیان (GDI) است که برای ایرانی دموکراتیک تلاش می‌کند. ثنائی می‌گوید: «رضا پهلوی از سوی مردم ایران انتخاب نشده است. اینکه درست او به‌عنوان نمایندهٔ نمادین مردم ظاهر شود، از نظر بسیاری از ما یک رسوایی سیاسی و اخلاقی است.» ثنائی در پنج‌سالگی همراه با مادر و برادرش از ایران به آلمان گریخت.
 ایرانیان در تبعید در تظاهراتی مقابل دروازهٔ براندنبورگ خواستار تغییر رژیم هستند. عکس: The Media Express/S.Hosseini/oho

به گفتهٔ او، پهلوی از جنایات حکومت پدرش فاصله نمی‌گیرد، اپوزیسیون مخالف رژیم آخوندی را دچار شکاف می‌کند و در ایران هیچ پایگاه قابل‌سنجشی ندارد. «پهلوی در ایران از هیچ‌گونه ساختار تشکیلاتی برخوردار نیست. شاید چند هوادار سلطنت‌طلب داشته باشد، اما شبکه‌ای ندارد که بتواند اعتراضات را در کشور هماهنگ و بسیج کند.» ثنائی توضیح می‌دهد که اگر نهادهای اروپایی به پهلوی تریبون ویژه‌ای بدهند، «بسیاری از ایرانیان این را تلاشی برای تحمیل یک رهبر از بیرون بر ما و نادیده گرفتن صداهای گوناگون جامعهٔ ایران تلقی می‌کنند.»
بنیاد از انتخاب پهلوی دفاع می‌کند
بنیاد فریدریش ناومان نظر دیگری دارد. به گفتهٔ بنیاد، واکنش‌های زیادی به جایزهٔ آزادی دریافت کرده است؛ برخی انتقادی‌اند، اما اکثریت مثبت. دفتر مطبوعاتی بنیاد در پاسخ به پرسش «راین‌پفالتس» اعلام کرد: «ما آگاهانه مردم ایران را مفتخر به این جایزه می‌کنیم و نه یک فرد یا گروه خاص را. رضا پهلوی جایزه را به‌صورت امانت دریافت می‌کند، تا زمانی که نمایندگان آزادانه‌انتخاب‌شدهٔ مردم ایران بتوانند خودشان آن را دریافت کنند.»
به گفتهٔ بنیاد، پهلوی به‌روشنی به آزادی، حاکمیت قانون و دموکراسی در ایران و همچنین به آشتی در منطقه و صلح با اسرائیل متعهد شده است. افزون بر این، به گفتهٔ بنیاد، برنامه‌های عمومی با حضور او در اروپا نشان‌دهندهٔ حمایت گسترده در میان ایرانیان در تبعید است. در توجیه رسمی بنیاد آمده است که پهلوی «به باور بسیاری، در حال حاضر برای بسیاری از ایرانیان داخل ایران نیز – احتمالاً اکثریت آنان – مهم‌ترین چهرهٔ سیاسیِ مورد همذات‌پنداری است». از این رو، در حال حاضر هیچ بررسی‌ای برای اینکه جایزه در کوتاه‌مدت به پسر شاه اهدا نشود، وجود ندارد.
برای محمدعلی الهی، جایزهٔ آزادی به همین دلیل ارزش خود را از دست داده است. اما مبارزهٔ او برای ایرانی آزاد، بی‌تردید ادامه دارد. «من ایرانی می‌خواهم که در آن زنان و مردان از حقوق برابر برخوردار باشند و مردمانی از ملیت‌های قومی گوناگون در صلح در کنار هم زندگی کنند.» از همین رو، الهی همچنان آنچه را از سر گذرانده است بازگو می‌کند: تا قربانیان فراموش نشوند و امیدش به ایرانی آزاد خاموش نشود.

https://www.rheinpfalz.de/politik_artikel,-exil-iraner-protestieren-schah-sohn-soll-freiheitspreis-entgegennehmen-_arid,5941505.html